Kısaca
İş Kanunu herkes için geçerli genel bir ücretsiz izin hakkı tanımaz; yol izni, doğum sonrası 6 aya kadar ücretsiz izin, yarım çalışma ve koruyucu aile izni gibi kanunda sayılan durumlar dışında ücretsiz izin, çalışan ile işverenin anlaşmasına dayanır. Anlaşmayla kullanılan ücretsiz izin günleri yıllık izin hak kazanmada çalışılmış sayılmaz ve bir sonraki hak kazanma tarihini bu günler kadar ileri kaydırır (m.54/2). Ücretsiz izin yıllık izin bakiyesinden düşülemez (m.56/4).
Temel noktalar
- Genel ücretsiz izin kanuni bir hak değildir; tarafların anlaşmasıyla verilir. Çalışanın talebini yazılı almak iyi bir uygulamadır.
- Kanunda ayrıca düzenlenen ücretsiz izinler vardır: yol izni (m.56/6), doğum sonrası 6 aya kadar ücretsiz izin (m.74/6), yarım çalışma (m.74/2) ve koruyucu aile izni (m.74/1).
- Ücretsiz izin m.55'te çalışılmış sayılan hâller arasında yer almaz; bu nedenle yıllık izin hak kazanma tarihini aynı gün sayısı kadar ileri kaydırır (m.54/2).
- İşverenin verdiği ücretli ya da ücretsiz izinler yıllık izinden düşülemez (m.56/4).
- Ücret ödenmeyen günlerin nedeni ve sayısı SGK'ya aylık prim ve hizmet belgesiyle bildirilir (5510 sayılı Kanun m.86/4).
Ücretsiz izin nedir?
Ücretsiz izin, iş sözleşmesi devam ederken çalışanın işe gelmediği ve bu günler için ücret ödenmediği izindir. 4857 sayılı İş Kanunu'nda herkes için geçerli, genel bir ücretsiz izin hakkı yoktur. Kanun ücretsiz izni yalnızca belirli durumlarda düzenler. Bunların dışında ücretsiz izin, çalışan ile işverenin anlaşmasına dayanır.
Bu ayrım önemlidir. Kanunda düzenlenen ücretsiz izinlerde koşullar oluştuğunda izin verilir. Anlaşmaya dayanan ücretsiz izinde ise süre, tarih ve koşullar taraflarca belirlenir.
Kanunda düzenlenen ücretsiz izinler
| İzin | Süre ve koşul | Dayanak | Yıllık izin hak kazanmaya etkisi |
|---|---|---|---|
| Yol izni | Yıllık iznini başka bir yerde geçirecek çalışana, istemesi ve belgelemesi koşuluyla gidiş ve dönüş için toplam 4 güne kadar | m.56/6 | Kanunda açık hüküm yok |
| Doğum sonrası ücretsiz izin | 24 haftalık (çoğul gebelikte 26 haftalık) analık izninden sonra, isteğe bağlı olarak 6 aya kadar | m.74/6 | Hesapta dikkate alınmaz; hak kazanma tarihi kayar |
| Yarım çalışma | Analık izninden sonra haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin; ilk doğumda 60, ikincide 120, sonrakilerde 180 gün | m.74/2 | Kanunda açık hüküm yok |
| Koruyucu aile izni | Çocuğun tesliminden sonra, isteği üzerine 10 gün | m.74/1 | Kanunda açık hüküm yok |
Yol izni
Yol izni yıllık izne bağlıdır. Çalışan yıllık iznini işyerinin bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecekse ve bunu isteyip belgelerse, işveren gidiş ve dönüş için toplam dört güne kadar ücretsiz izin vermek zorundadır (m.56/6). Yol izni tek başına değil, yıllık izinle birlikte kullanılır.
Doğum sonrası ücretsiz izin
Kadın çalışan isterse 24 haftalık analık izninin (çoğul gebelikte 26 haftanın) tamamlanmasından sonra altı aya kadar ücretsiz izin kullanabilir. Aynı hak, üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinmede eşlerden birine veya evlat edinene tanınır (m.74/6). Kanun bu süre için açık bir kural koyar: süre, yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz. Ayrıntılar için analık izni rehberine bakın.
Yarım çalışma ve koruyucu aile izni
Yarım çalışmada çalışan, analık izninin bitiminden sonra belirli bir süre boyunca haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin kullanır (m.74/2). Koruyucu aile olan çalışana ise çocuğun tesliminden sonra isteği üzerine on gün ücretsiz izin verilir (m.74/1; 7578 sayılı Kanun ile eklendi).
Bu iki iznin yıllık izin hak kazanmaya etkisi kanunda açıkça düzenlenmemiştir. Yarım çalışmada çalışan her gün fiilen çalışmaya devam ettiği için devamın kesilmediği yönünde bir yorum vardır; ancak bunu doğrulayan bir Yargıtay kararı bulunamamıştır.
Diğer durumlar
- Manevra, silah altına alınma veya kanuni çalışma ödevi (muvazzaf askerlik hariç) m.31'e göre ücretin işlemediği bir askı hâlidir (özel kanun hükümleri saklıdır). Bu günler yılda 90 güne kadar yıllık izin hak kazanmada çalışılmış sayılır (m.55/c).
- Gebe veya emziren çalışana sağlık riski nedeniyle verilen ücretsiz izin, yıllık izin hak kazanmada dikkate alınmaz (Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik m.7/3).
Anlaşmaya dayanan ücretsiz izin
Yukarıdaki durumlar dışında ücretsiz izin, çalışan ile işverenin anlaşmasıyla verilir. Kanunda bu tür ücretsiz izin için ayrıca bir süre ya da usul düzenlenmemiştir; süre ve koşullar anlaşmayla belirlenir. Uygulamada şu noktalara dikkat edin:
- Talebi yazılı alın. Ücretsiz izin dilekçesi, SGK'ya bildirilen eksik günlerin dayanağıdır ve saklanması gerekir.
- Tarihleri açıkça kaydedin. Hak kazanma tarihinin kaydırılması bu tarihlere göre yapılır.
- Etkisini önceden açıklayın. Çalışana, ücretsiz iznin bir sonraki yıllık izin hak kazanma tarihini öteleyeceğini baştan söyleyin.
Kısa süreli izin ihtiyaçlarında İş Kanunu m.64'teki telafi çalışmasını da bilmekte yarar var. İşçinin talebiyle izin verilmesi hâlinde işveren dört ay içinde telafi çalışması yaptırabilir. Telafi çalışması günde üç saati ve günlük azami çalışma süresini aşamaz, tatil günlerinde yaptırılamaz ve fazla çalışma sayılmaz.
Ücretsiz izin yıllık izni nasıl etkiler?
Hak kazanma tarihi ileri kayar
Yıllık izne hak kazanmak için bir yıllık hizmet gerekir. İş Kanunu m.55 bazı devamsızlıkları bu bir yıl içinde çalışılmış sayar: belirli sınırlar içinde hastalık, analık izni, mazeret izinleri, hafta tatili ve genel tatiller gibi. Ücretsiz izin bu listede yer almaz.
m.54/2'ye göre m.55 dışındaki sebeplerle devamın kesildiği günler kadar hizmet süresi eklenir ve hak kazanma tarihi gelecek hizmet yılına doğru kayar. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi de ücretsiz izin ve askı sürelerinin hak kazanma yılı bakımından hizmetten sayılmayacağını belirtmiştir (E.2021/3890, K.2021/11056).
Bir noktayı bilmekte yarar var: m.55/j "işveren tarafından verilen diğer izinleri" de çalışılmış sayar. Ücretsiz iznin bu kapsama girip girmediği öğretide tartışmalıdır ve kesinleşmiş bir görüş bulunmamaktadır. Doğum sonrası 6 aya kadar ücretsiz izinde ise tartışma yoktur; m.74/6 bu sürenin yıllık izin hakkının hesabında dikkate alınmayacağını açıkça söyler.
Yıllık izinden düşülemez
m.56/4'e göre işverenin yıl içinde verdiği diğer ücretli ve ücretsiz izinler yıllık izne mahsup edilemez. Yani 10 gün ücretsiz izin kullanan çalışanın yıllık izin bakiyesinden 10 gün düşülmez. Ücretsiz izin mevcut bakiyeye dokunmaz; yalnızca bir sonraki hak kazanma tarihini öteler. Hak kazanma tarihinin nasıl hesaplandığını yıllık izin hesaplama rehberinde adım adım anlattık.
Örnek hesap
Ayşe Hanım 1 Mart 2024'te işe başladı ve ilk yıllık izin hakkını 1 Mart 2025'te kazandı. Haziran 2025'te 20 gün ücretsiz izin kullandı. Örnekte ücretsiz izin takvim günü olarak sayılmıştır.
| Olay | Tarih |
|---|---|
| İşe giriş | 1 Mart 2024 |
| İlk hak kazanma | 1 Mart 2025 |
| Ücretsiz izin | 3–22 Haziran 2025 (20 gün) |
| İkinci hak kazanma (ücretsiz izin olmasaydı) | 1 Mart 2026 |
| İkinci hak kazanma (20 gün kaydırılmış) | 21 Mart 2026 |
Ayşe Hanım'ın 1 Mart 2025'te kazandığı bakiyeden hiçbir gün düşülmez. Bir sonraki hizmet yılı, m.54/3 gereği bir önceki hakkın doğduğu günden, yani 21 Mart 2026'dan başlayarak hesaplanır. O yıl başka bir boşluk olmazsa üçüncü hak kazanma tarihi 21 Mart 2027 olur.
SGK bildirimi ve belgelerin saklanması
Ücretsiz izinde ücret ödenmez. 5510 sayılı Kanun m.86/4'e göre ay içinde çalıştırılmayan ve ücret ödenmeyen sigortalıların eksik gün nedeni ve sayısı, aylık prim ve hizmet belgesiyle (muhtasar ve prim hizmet beyannamesiyle) bildirilir. Eksik gün nedenini ve sayısını bordro uzmanınız ya da mali müşavirinizle birlikte belirleyin.
İşyeri kayıt ve belgeleri, ilgili olduğu yılı izleyen yıl başından başlayarak on yıl süreyle saklanır (5510 m.86/2). Ücretsiz izin dilekçesi gibi eksik güne dayanak belgeleri de bu süre boyunca saklayın.
İzin360'ta nasıl uygulanır?
- Yasal türler hazır gelir. Ücretsiz izin, yol izni, doğum sonrası ücretsiz izin ve koruyucu aile izni yerleşik izin türleridir. Talep ekranında türün ücretsiz olduğu gösterilir.
- Hak kazanma tarihi otomatik kayar. Ücretsiz izin günleri yıllık izin hak kazanmada sayılmaz; İzin360 bir sonraki hak kazanma tarihini bu günler kadar ileri alır. Ücretsiz izin yıllık izin bakiyesinden düşülmez.
- Takvim günü sayımı. Genel ücretsiz izin ve doğum sonrası ücretsiz izin takvim günü olarak hesaplanır.
- Olay tarihi kaydedilir. Doğum sonrası ücretsiz izinde doğum ya da teslim tarihi, koruyucu aile izninde teslim tarihi taleple birlikte saklanır.
- Belgeler güvende. Çalışanın yazılı talebini ya da yol iznine ilişkin belgeyi talebe ekleyebilirsiniz; her dosya virüs taramasından geçer ve şifrelenerek saklanır.
- Bordro aktarımı. Bordro dışa aktarımı (CSV/XLSX) ücretsiz günler için SGK eksik gün nedeni önerir; önerilen kodu bordro uzmanınız onaylar. İzin360 bordro hesaplamaz. Bu özellik ve hak kazanma yıl dönümleri raporu planınıza bağlıdır.
Hak ediş kurallarının üründe nasıl işlediğini yıllık izin hak edişi ve bakiyeler sayfasında bulabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
İşveren ücretsiz izin talebini reddedebilir mi?
Kanunda ayrıca düzenlenmemiş genel bir ücretsiz izin, tarafların anlaşmasına dayanır; bu nedenle işveren böyle bir talebi kabul etmek zorunda değildir. Kanunun düzenlediği durumlarda ise koşullar oluştuğunda izin verilir: yol izni (m.56/6), doğum sonrası 6 aya kadar ücretsiz izin (m.74/6), yarım çalışma (m.74/2) ve koruyucu aile izni (m.74/1).
Ücretsiz izin yıllık izin bakiyesinden düşülür mü?
Hayır. İş Kanunu m.56/4'e göre işverenin verdiği diğer ücretli ve ücretsiz izinler yıllık izne mahsup edilemez. Ücretsiz izin yalnızca bir sonraki yıllık izin hak kazanma tarihini, kullanılan gün sayısı kadar ileri kaydırır (m.54/2).
Doğum sonrası 6 aylık ücretsiz izin yıllık izni etkiler mi?
Evet. m.74/6 bu sürenin yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmayacağını açıkça belirtir; bu nedenle bir sonraki hak kazanma tarihi kullanılan süre kadar ileri kayar. 24 haftalık analık izninin kendisi ise yıllık izin hak kazanmada çalışılmış sayılır (m.55/b).
Yıllık izni biten çalışana ücretsiz izin verilebilir mi?
Evet, taraflar anlaşırsa verilebilir. Bazı işverenler bunun yerine avans yıllık izin uygular; ancak avans izin kanunda düzenlenmemiştir ve sonraki hak edişten mahsubuna ilişkin gerekçeli bir Yargıtay kararı bulunamamıştır. Hangi yolu seçerseniz seçin, kaydı açık ve çalışanın talebine dayalı tutun.
Dayanaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.54, m.55, m.56/4, m.56/6
- 4857 sayılı İş Kanunu m.74/1, m.74/2, m.74/6 (7578 sayılı Kanun ile değişik)
- 4857 sayılı İş Kanunu m.31, m.64
- 5510 sayılı Kanun m.86/2, m.86/4
- Yargıtay 9. HD, E.2021/3890, K.2021/11056 (29.06.2021)
- Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik m.7/3